Con Người và Lịch Sử (P.1)

by Dạ Vũ

Số phận con người trong dòng xoáy lịch sử là một đề tài lớn được rất nhiều các nhà làm phim quan tâm khai thác. Có thể kể ra một loạt bộ phim xuất sắc về đề tài này như: “ Trời và Đất” (Oliver Stone – Mỹ), “Cờ bay phấp phới” (Kang Je Gyu – Hàn Quốc), “ Số phận một con người” (S.Bondarchuk – Liên Xô), “ Bác sĩ Zhivago” (David Lean – Mỹ), “Phải sống” (Trương Nghệ Mưu – Trung Quốc), “ Bụi Hồng” (Hồ Quang Minh – Việt Nam), “Vị Hoàng Đế cuối cùng” (B.Bectolucci – Ý)…


Mỗi bộ phim có một cách thể hiện riêng và mang những ý đồ tư tưởng khác nhau nhưng tựu chung lại đều cho ta thấy số phận những con người đáng thương bị cuốn đi theo dòng xoáy của lịch sử, đồng thời qua đó cũng gửi gắm đến người xem những suy ngẫm của tác giả.

Những bi kịch con người trong dòng xoáy lịch sử

Số phận con người trong dòng xoáy lịch sử thật sự là những bi kịch. Con người quá nhỏ bé và bất lực trước những biến đổi quay cuồng của lịch sử. Dù họ ở địa vị nào thì trước những biến động của thời cuộc, họ vẫn chỉ là những thân phận yếu ớt. Mỗi bộ phim đã thể hiện những bi kịch riêng của con người cá nhân ở những góc độ khác nhau nhưng qua đó cũng khái quát được sự thay đổi của cả một tầng lớp xã hội, một thời đại, một đất nước.

Phổ biến và thường gặp nhất là bi kịch của những con người bình thường vốn có một cuộc sống bình dị. Những biến động như vũ bão của lịch sử, cụ thể là chiến tranh tàn bạo đã phá hoại cuộc sống yên bình, xô đẩy họ lâm vào những bi kịch. Ta có thể thấy rõ điều này trong các bộ phim như “Trời và Đất”, “Cờ bay phấp phới”, “ Số phận một con người”, “Phải sống”….

Trong “ Trời và Đất”, cuộc đời của nhân vật chính Lệ Lý đã bị cuốn theo những sự kiện của chiến tranh Việt Nam. Lệ Lý lớn lên trong một gia đình êm ấm ở một làng quê tươi đẹp, thanh bình, nhưng chiến tranh đến đã phá đi tất cả. Từ một cô bé ngây thơ trong sáng, Lệ Lý đã bị đưa đẩy vào những hoàn cảnh tủi nhục nhất, bị mang tiếng chửa hoang rồi có những lúc phải nhắm mắt bán thân để nuôi mình, nuôi con…

Các nhà làm phim không thể hiện trực tiếp những sự kiện lịch sử nhưng thông qua những biến đổi của cuộc đời nhân vật, người xem vẫn hiểu được những nét chính. Qua cuộc đời Lệ Lý, khán giả thấy được một thời kỳ lịch sử ở Việt Nam với hình ảnh những làng quê thanh bình bị tàn phá, đô thị thì bị lối sống Mỹ xâm nhập, đầy dẫy gái làm tiền…
“Theo chân” Lệ Lý khi cô lấy chồng và tản cư sang Mỹ, ta còn hiểu thêm cả xã hội Mỹ hiện đại với những người tham gia chiến tranh trở về mang những ám ảnh tội lỗi – được gọi là “ Hội Chứng Chiến Tranh Việt Nam”. Đó cũng là những bi kịch cho chính những người đã gieo rắc tội ác. Đạo diễn Oliver Stone đã phản ánh vấn đề này qua nhân vật người chồng Mỹ của Lệ Lý với một kết cục bi thảm là tự sát vì không thoát ra khỏi những giày vò về chiến tranh Việt Nam. Như vậy trong bộ phim này có đến hai bi kịch. Bi kịch của một người Mỹ bế tắc vì những ám ảnh tội lỗi và bi kịch của một người Việt Nam “lơ lửng” giữa ranh giới của “ Trời và Đất” khi không hoàn toàn thuộc về nơi nào. Tác giả đã khái quát điều đó qua câu nói như một chiêm nghiệm: “màu da thì khác nhưng nỗi khổ thì như nhau”.

Cũng thể hiện số phận của một con người bình thường trong dòng xoáy lịch sử, “Phải sống” lại cho người ta thấy “bức tranh” khái quát của xã hội Trung Quốc trong những năm tháng biến động nhất của thế kỉ XX. Nhân vật chính Phú Quý đã trải qua một cuộc đời đầy sóng gió và đau thương mà tất cả những mất mát của anh ta tưởng như chỉ do sự ngẫu nhiên trớ trêu của số phận. Nhưng thực ra chúng đều có nguyên nhân gián tiếp do chính sách “ đại nhảy vọt kinh tế” và cuộc cách mạng văn hóa gây ra. Có thể thấy Phú Quý là một nhân vật khá bị động, không có hành động mạnh mẽ để phản kháng lại số phận. Đó có lẽ là chủ ý của đạo diễn Trương Nghệ Mưu nhằm biểu hiện sự yếu đuối và bất lực của con người trước dòng xoáy của lịch sử.

Ở hai bộ phim “ Số phận một con người” và “Cờ bay phấp phới”, ta thấy các nhân vật chủ động hơn, hành động mạnh mẽ hơn. Các nhân vật chính trong hai bộ phim này đều là những người lính, họ chiến đấu trên mặt trận và họ chiến đấu với cả số phận nữa. Nhân vật Sokholop trong “ Số phận một con người” khi bị bắt làm tù binh của phát xít Đức đã tìm mọi cách chống chọi để sống sót và trống thoát trở về với hàng ngũ. Còn nhân vật Jin Tae ở phim “Cờ bay phấp phới” cũng luôn hành động quyết liệt để đạt được mục đích của mình.

Nhưng dù cố gắng đến đâu họ cũng không thể tránh được những bi kịch do chiến tranh gây ra. Sokholop sống sót trở về nhưng vợ con anh đã bị bom địch giết hại, rồi cả đưa con trai còn lại của anh cũng ngã xuống khi chiến thắng cận kề… Jin Tae thì không thể cứu được người vợ chưa cưới của mình bị kết tộ xử tử vì theo cộng sản. Đau đớn và hận thù đã đẩy Jin Tae vào bi kịch của con người bị mất hết lẽ sống và cả nhân tính, biến thành một cỗ máy giết người, suýt giết chết chính em trai mình … Đó thực sự là những bi kịch đau xót của con người do chiến tranh tạo nên, dù đã cố vùng vẫy chống trả nhưng họ vẫn không thể thoát khỏi dòng xoáy tàn nhẫn của lịch sử.

Cũng thuộc đề tài số phận con người trong dòng xoáy lịch sử, bộ phim “Bác sĩ Zhivago” lại phản ánh bi kịch của tầng lớp trí thức Nga trong những năm đầy sóng gió từ cách mạng 1905 rồi cách mạng tháng 10 đến nội chiến chống Bạch vệ … Bác sĩ, nhà thơ Zhivago là người có học thức thuộc giai cấp quý tộc Nga, một con người đầy nhân hậu và nhiệt huyết mong được giúp đỡ mọi người, một tâm hồn lãng mạn yêu cái đẹp… Nhưng cuộc đời ông lại gặp phải biết bao nhiêu ngang trái. Có những éo le trong tình yêu nhưng phần lớn những biến cố của đời ông đều do các sự kiện lịch sử tác động: bị chính quyền cách mạng tịch biên xung công nhà cửa, tài sản, bị buộc tham gia quân đội để rồi mang tiếng đào ngũ, phải li tán gia đình vì vợ con di cư sang Pháp… để rồi cuối đời ông trở nên cô đơn không gia đình và chỉ khi qua đời, mọi người mới tưởng nhớ đến ông như một nhà thơ tài năng. Cuộc đời của bác sĩ Zhivago đã giúp ta hiểu hơn về số phận của những trí thức – những con người tài hoa và đa cảm nhưng lại phải chịu những cú giáng phũ phàng của cuộc đời.


Ở một  số bộ phim như “Bụi hồng”, “Vị hoàng đế cuối cùng” … các nhà làm phim lại thể hiện số phận con người có hoàn cảnh địa vị khá đặc biệt. “Bụi hồng” điểm lại những diễn biến lịch sử của đất nước Việt Nam từ sau cách mạng tháng 8 năm 1945 qua con mắt của một nhà sư – Ni cô Diệu Thuần. Trước kia bà vốn là một cung phi, sau cách mạng tháng 8 thì quyết định đi tu và gắn bó với ngôi chùa tĩnh lặng. Nhưng những biến động lịch sử vẫn tác động, phá vỡ sự yên bình của ngôi chùa. Hết quân Pháp rồi quân Mỹ đến, cả chùa phải đi tản cư, rồi chùa trở thành nơi cưu mang những người hoạn nạn… Cuộc đời riêng của ni cô Diệu Thuần cũng không êm ả khi hai người em trai của bà lại đứng ở hai chiến tuyến đối địch nhau: một người theo Việt Minh, một người đi lính Cộng hòa. Con người muốn xuất gia để mong thoát tục, giũ bỏ bụi trần ai nhưng cuộc đời với những biến động đảo điên của nó vẫn không buông tha, vẫn buộc họ phải đối mặt nó.

Trong “Vị hoàng đế cuối cùng”, đạo diễn Bectolucci phản ánh những thay đổi về chế độ chính trị và xã hội ở Trung Quốc qua số phận của Phổ Nghi – ông vua sau cùng của triều đại phong kiến Trung hoa. Ở địa vị cao sang của một thiên tử đứng đầu đất nước nhưng trước những biến động của thời cuộc, khi Trung Quốc chuyển từ chế độ phong kiến sang chế độ dân chủ nhân dân, Phổ Nghi chỉ còn là vị vua bù nhìn, là con rối cho các thế lực chính trị lợi dụng giật dây. Phổ Nghi luôn nuôi tham vọng nắm quyền lực thực sự nhưng ông không bao giờ thực hiện được điều đó. Các nhà làm phim đã thể hiện cuộc đời Phổ Nghi luôn bị giam hãm trong những nhà tù: nhà tù đầu tiên là Tử Cấm Thành – nơi trói buộc tuổi thơ và thời thanh niên của Phổ Nghi, nhà tù thứ hai là triều đình giả do chính phủ Nhật lập nên ở Mãn Châu đã nuôi dưỡng ảo tưởng làm vua của Phổ Nghi nhưng thật ra ông không hề có quyền lực và nhà tù cuối cùng hiện hữu nhất chính là trại giam tội phạm chiến tranh nơi Phổ Nghi bị giam cầm 10 năm trời.

Chỉ đến khi trở về làm một người làm vườn bình thường, Phổ Nghi mới được tự do thực sự. Cuộc đời Phổ Nghi còn là bi kịch của cuộc sống gia đình không hạnh phúc với một người vợ bỏ đi và một trở nên điên dại. Lịch sử đã đưa đẩy Phổ Nghi từ một vị vua sống trong nhung lụa với vô số người hầu kẻ hạ, về cuối đời trở thành một ông già cô đơn sống thanh đạm. Quả thực dòng xoáy lịch sử không bỏ qua một ai, kể cả một vị hoàng đế.

(Còn tiếp)

Photos by sharingcentre.net; silive.com; maniadb.com

~ by petit3lf on April 19, 2010.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: