Cửa trong xuân, hạ, thu, đông… và xuân

by Lan Phương

Kim Ki Duk được biết đến là một đạo diễn nổi tiếng với phong cách phóng túng, tự do. Những phim do Kim làm thường luôn rất ấn tượng, ít lời thoại mà “nói” nhiều qua hình ảnh, tình tiết. Phim“Xuân, Hạ, Thu, Đông… và Xuân” mang đậm dấu ấn của ông. Trong đó, những vật dụng đơn giản như cánh cửa cũng có tiếng nói.

Hầu hết người xem phim đều dễ dàng nhận thấy sự đặc biệt ở những khuôn cửa trong “Xuân, Hạ, Thu, Đông… và Xuân” dù có thể là thật sự biết ý đồ nghệ thuật người làm phim gửi gắm qua đó. Ta hãy nói đến cánh cửa lớn dựng bên hồ, được coi như cổng chùa. Đạo diễn họ Kim đã dành trọn vẹn khuôn hình đầu tiên cho cánh cửa này. Cánh cửa không có gì đặc biệt, chỉ phảng phất vẻ cổ kính bởi hai phiến cửa gỗ trông vừa cũ, vừa nặng nề, phía trên mặt gỗ lại có vẽ (hoặc chạm khắc) đồ tượng của vị thánh, hộ pháp nhà Phật mà máy quay đã cố tình làm khán giả nhìn không rõ.

Nghĩa là, cánh cổng này như trăm nghìn cánh cổng khác ta vẫn quen thấy ở đình chùa, miếu mạo mà vai trò đầu tiên chính là giới thiệu, định hướng cái nhìn của người xem thẳng đến ngôi chùa dựng trên mặt nước – nơi diễn ra phần lớn câu chuyện trong phim. Tuy nhiên, chỉ một lát sau, máy quay lùi lại cho ta thấy toàn cảnh của vùng hồ, bao gồm cả ngôi chùa và cánh cổng lớn. Hoá ra, cái cổng chùa trang nghiêm kia lại đứng trơ vơ trên bến nước, chẳng liên quan đến bất cứ tường vách hàng rào nào, và theo logic thông thường thì còn dư thừa vì làm người qua lại phải mất thêm công đoạn đóng mở cửa rất… cản trở giao thông. Vậy thì, lý do nào khiến Kim Ki Duk dựng cánh cổng ấy lên?

Xuyên suốt bộ phim, với mỗi mùa đến và đi, cánh cổng lại một lần mở ra rồi khép lại. Rõ ràng, nó đã có thêm một công năng mới: tạo ra và giữ cho bộ phim có được nhịp điệu như nhịp đổi thay, luân chuyển không ngừng của bánh xe tạo hoá. Song, dụng ý của đạo diễn không dừng lại ở việc biến cánh cửa trở thành một công cụ làm phim mà vai trò cũng giống như tấm màn sân khấu vẫn kéo lên hạ xuống ở mỗi hồi.

Trên hết, cánh cửa là một phần thiết yếu của bộ phim và nếu thiếu đi thì “Xuân, Hạ, Thu, Đông… và Xuân” sẽ không thể trọn vẹn, nếu không muốn nói là mất đi ý vị cũng như sự độc đáo. Để hiểu rõ hơn điều này, ta cần “chuyển tầm ngắm” vào những khuôn cửa phía bên trong ngôi chùa – một hình ảnh lặp lại của cổng chùa ở quy mô nhỏ hơn và giản dị hơn.

Người xem phim sau khi đã thấy qua sự bất thường ở cánh cổng chùa ven hồ có thể sẽ không còn thấy hình ảnh cánh cửa trơ trụi, không liền kề với bất cứ tường vách nào hết là một sự lạ. Thậm chí, nó còn trở nên dễ hiểu hơn, vì trong một không gian Phật đường nhỏ hẹp, việc dùng cánh cửa có thể tạm coi là một giải pháp chia tách không gian hợp lý (dù theo lẽ thường, ta thay vào đó một tấm bình phong sẽ còn… hợp lý gấp đôi). Điều thực sự phi lý lại nằm trong các hành vi sinh hoạt của người sống trong chùa, tức nhân vật sư ông và chú tiểu.

Công năng đầu tiên của một cánh cửa chính là phân chia, giới hạn không gian, thiết lập một môi trường có tính cá nhân. Trực quan nhận xét, ta có thể thấy ngay rằng cánh cửa của Phật đường hoàn toàn không có được khả năng này song lại được sư ông và chú tiểu ứng xử đúng với tư cách một tấm cửa tường vách chắc chắn, kín đáo riêng tư, cách âm hoàn hảo. Nhà sư muốn đánh thức chú tiểu dậy phải hé cửa, gọi vọng vào. Chú tiểu muốn đi ra phải mở cửa, ra ngoài được rồi lại phải xoay người đóng cửa lại thật chặt.

Bất chấp hai bên cửa là không gian thông thống, mọi hành vi sinh hoạt ra vào nhất nhất đều phải đi qua cửa, tựa như một nghi thức trang nghiêm lặp đi lặp lại mỗi ngày. Không có tường vách mà lại như có, bởi thành đồng vách sắt vững chắc nhất chính nằm trong tâm của con người. Hiểu rộng hơn, cánh cửa không chỉ là ranh giới trong không gian hiện thực mà còn là ranh giới của tâm thức, giáo lý nhà Phật. Chính vì vậy, chú tiểu ở tuổi tráng niên, khi phạm vào Sắc giới (một trong những cấm giới quan trọng của Phật môn) đã hoàn toàn phá bỏ nguyên tắc “đi qua cửa” để đến với người mình yêu.

Từ  cách nhìn này, ta cũng có thể hiểu rằng cánh cổng chùa cũng chính là ranh giới, một vách chắn hữu hình phân biệt giữa Đời và Đạo. Trước cánh cửa là thế giới tục luỵ đầy bi, hỉ, sân, si. Sau cánh cửa là thế giới thanh tu, không vướng bụi trần. Không phải ngẫu nhiên khi mọi nhân vật trong “Xuân, Hạ, Thu, Đông… và Xuân” đều là những nhân vật vô danh, lại càng không phải ngẫu nhiên khi hai bên cánh cổng chùa lại có hình tượng của thần Thiện và thần Ác.

Tựu chung, qua lại dưới cổng chùa chỉ có hai người là người Thiện hoặc người Ác. Có điều, Thiện – Ác khó phân, trong người thiện vẫn có thể có mầm ác, trong người ác lại không hẳn đã mất đi tính thiện. Cuộc sống của con người phải chăng chính là cuộc đấu tranh dai dẳng giữa phần thiện lương và tà ác trong mỗi bản thể. Đó chính là nhân sinh quan mà Kim Ki Duk đã gửi vào những khuôn cửa, cũng như vào toàn bộ thế giới “Xuân, hạ, thu, đông… và xuân” mà ông đã kiến tạo nên?!

photo(s)by koreanmovie.com,dvdtimes.co.uk

~ by lanphuong191 on January 25, 2010.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: