Thế giới của Jia Zhangke

jia-65 

by Lê Quang Vinh

Jia Zhangke là một trong số ít các nhà làm phim hiện nay để tính tự nhiên của hiện thực đẩy câu chuyện đi. Cách chúng ta tiếp nhận bộ phim cũng chính là cách Jia khám phá thế giới câu chuyện của mình nhưng sau khi đã trải qua một loạt những cảm hứng bột phát nảy ra trong cái đầu đầy ý tưởng.

Và khi đã hiểu một cách rõ ràng hơn điều mình muốn nói đạo điễn bắt đầu sắp xếp lại câu chuyện của mình từ những điểm chính yếu ban đầu được vạch từ trước và quan trọng nhất đó là việc dàn cảnh để chỉ một cảnh thôi tác giả có thể giới thiệu được nhiều nhân vật nhất, nhiều sự kiện cùng một lúc trên nền bối cảnh xã hội mà các nhân vật tồn tại.

Tôi nghĩ ở một người tài năng như Zhangke thì một ý tưởng, một hình ảnh, một sự việc gây cho anh cảm xúc sẽ luôn tạo thành một bộ phim hay bởi chỉ cần anh ta nghiên cứu hiện thực cùng trí tưởng tượng để chắp nối các sự việc mang tính hiện thực, biết đặt nó đúng chỗ để tạo ra cảm xúc cho chính mình hay cũng chính cho khán giả và hơn hết cần một tấm lòng “lương thiện” đa cảm sẽ tạo ra một thế giới cho cả thế giới ngẫm suy. Đó là thế giới bên trong Jia Zhangke.

1) Cái đầu tìm kiếm

Cách kể chuyện của Jia là sử dụng lia máy (pan) hoặc sử dụng kết hợp tracking và lia.  Vì sao tác giả lại sử dụng kĩ thuật này cho hầu hết các cảnh quay của mình? Bởi đó là cách Zhangke tiếp nhận thế giới. Nó nằm trong cách tư duy của đạo điễn  cũng là cách mà Zhangke nhận thấy thế giới xung quanh rất đặc biệt và thú vị bởi trí tượng tượng của Zhangke quá phong phú.

Đạo diễn có thể nghĩ nhiều hơn người khác khi chứng kiến một sự vật.  Nhưng khi sử dụng lia máy, Jia có mục đích rõ ràng là phải làm được hai điều: Đó là cho thấy một Trung Quốc như cách anh thấy. Qua đó đưa lại cho khán giả một sự suy ngẫm cùng tác giả. Nhưng là một nhà làm phim anh phải kể chuyện vì vậy lia máy còn là cách đạo diễn nối các câu chuyện thường ngày tẻ nhạt của các nhân vật có vẻ riêng rẽ thành một tổng thể ý tưởng của phim.

Đôi lúc lia máy còn cho thấy tính tương phản giữa hiện tại và quá khứ ở cùng một địa điểm, cũng như hiện tại và một hiện tại khác mà nhiều khi con người không nhận ra hay đã lãng quên. Mặt khác lia máy  cũng là một cách quay thích hợp với sự ứng tác ở bối cảnh thực. Cho nên có một mối quan hệ không tách rời mang tính phong cách cá nhân giữa cách kể chuyện mang tính tài liệu và lia máy.

Trong các phim của Jia Zhangke luôn có những người đồng hành với nhân vật chính. Chức năng của người đồng hành ở đây khác với cách Hollywood làm. Bởi câu hỏi chính của cấu trúc ba hồi là nhân vật có đạt được mục đích cuối cùng không (mục đích ở đây có thể sau này nhân vật chính mới thực sự nhận ra ở gần cuối bộ phim)? Chính vì vậy mà vai trò của nhân vật đồng hành phụ thuộc rất nhiều vào tính cách của nhân vật chính để tạo ra sự tương tác giữa họ và nhân vật chính cũng như với nhân vật phản diện nhằm góp phần tạo ra hoặc làm tăng thêm các xung đột kịch tính.

Ngoài ra vai trò của các nhân vật phụ còn phụ thuộc vào việc giải quyết cao trào của bộ phim chứ không phải thể hiện ý tưởng của bộ phim.  Các nhân vật đồng hành trong phim của Zhangke thường là những đồng nghiệp (như trong “The World” và “ Platform” hoặc quen nhau hay xuất hiện ở cùng một không gian (trong “Unknown Pleasures” và “Still Life”).

Tất cả họ đều mắc cạn trong một hiện thực xã hội và chịu ảnh hưởng trực tiếp hay gián tiếp từ những tác động xấu cũng như những bất công vô lý của xã hội đương thời. Đạo diễn chủ động chọn lọc một hệ thống nhân vật đó với sự khác biệt của tính cách qua đó cho thấy sự da dạng trong cách tiếp nhận và phản ứng với hiện thực xã hội (thông qua cách sống của các nhân vật làm việc tại Công viên thế giới trong “The world”) để cuối cùng cho thấy họ rất đáng thương. Vậy lia máy sẽ có vai trò gì trong hệ thống nhân vật này? Lia máy được sử dụng dựa trên tính ngẫu nhiên gặp gỡ của các nhân vật trong cốt truyện.

Bởi cốt truyện trong các phim của Zhangke không dựa trên các sự kiện mang tính nhân quả nên việc lia máy mang tính tạo nhịp điệu cho phim và thay đổi không gian truyện. Đạo diễn thường sử dụng việc nhân vật chính nói chuyện với một nhân khác ở ngoài hình rồi từ từ lia máy  sang cho thấy nhân vật đó và không gian xung quanh qua đó kích thích trí tưởng tượng và làm tăng khả năng tiếp nhận của người xem. Cùng với đó là việc sử dụng nhân vật vào và ra khuôn hình như một trò đuổi bắt. Nếu có hai nhân vật thì cách mà Zhangke thường làm là để hai nhân vật gặp nhau trong khuôn hình rồi máy sẽ lia theo một nhân vật bỏ lại nhân …

jia-1

Mối quan hệ giữa quay phim và kết cấu truyện trong “The World”

jia-point2

… vật kia ngoài khuôn hình. Sau khi bám theo một lúc máy sẽ dừng lại do nhân vật trong khuôn hình vì một lý do tâm lý hoặc bối cảnh, sự việc bên ngoài tác động phải dừng lại  với mục để hai nhân vật một lần trở lại trong khuôn hình nhưng sau đó sẽ có một nhân vật ra khỏi khuôn hình.

Nhưng khi này máy sẽ không lia theo nữa mà sẽ ở lại rất lâu với nhân vật trong một bối cảnh rộng lớn để cho thấy sự cô đơn của người này  trong “nỗi buồn” của cảnh vật. Ngoài việc giàn cảnh không  gian theo chiều ngang, Zhangke còn dàn cảnh theo chiều dọc khi hai đối tượng đi cùng chiều hoặc ngược chiều tạo ra nhiều lớp nhân vật.

Một cảnh trong “Platform” mà Zhangke sử dụng lia máy hơn 180° là khi chiếc xe công nông trở đoàn ca múa vượt qua Sanming (do Sanming Han đóng)-một công nhân mỏ đang đi bộ sát lòng đường. Ban đầu máy đặt tĩnh cho thấy Sanming đi trước và chiếc xe ở phía xa khuôn hình đang phóng tới. Cả Samning và chiếc xe tiến gần về phía máy quay. Máy sẽ từ từ pan theo khi chiếc xe phóng vượt qua Sanming rồi phóng qua vị trí máy quay đi về phía trước.

Chiếc xe dừng lại vì nhân vật chính Minliang-một nghệ sĩ trong đoàn hát cũng là cậu trẻ của Sanming nhận ra là mình đã vừa phóng qua người cháu. Minliang gọi cháu mình lên xe trong khi Samning bắt đầu đi vào khuôn hình. Samning từ chối lên xe rồi anh rẽ sang trái khiến máy quay lia để bám theo anh khi anh đang trèo lên núi dọc sát con đường. Chiếc xe của Minliang sau một lúc dừng chờ Samning lại bắt đầu chuyển bánh khi này máy quay lại lia trở lại để cho thấy chiếc xe phóng dọc con đ ường núi.

Một cách kể chuyện thứ hai mà người đạo diễn thuộc thế hệ thứ 6 của Trung Quốc sử dụng là nhân vật chính “đi qua” một sự việc hay có cuộc gặp gỡ ngắn ngủi với một người nào đó. Việc tình cờ này được lặp lại trong hầu hết các phim của Zhangke. Trong “Unknown Pleasures”  cả hai nhân vật nam chứng kiến một thanh niên bị công an bắt quả tang đang sử dụng thẻ điện thoại lậu. Các nhân vật của Zhangke là những người lãng du đi giữa hiện thực.

Thực tế họ cứ làm những công việc của mình, cứ sống như bản tính vốn có. Hoàn toàn không có yếu tố như nhân vật cần phải thay đổi một cách hiển hiện trong tính cách cũng như hành động bên ngoài. Những bộ phim sau này của anh như “The World” và “Still Life” tính chất này càng thể hiện rõ. Điều mà người xem cần chú ý là việc sử dụng cách diễn xuất như việc nhả thoại và những khoảng lặng khi nhân vật đứng một mình một cách tẻ nhạt, già nua và không hợp thời trong một không gian đặc trưng cho từng thời kì lại đem đến một cảm giác buồn.

Bởi một tâm trạng cô đơn kết hợp  với một bối cảnh rộng lớn không một bóng người (cảnh nhân vật nam chính phóng xe một mình trên đường cao tốc với những  khối bê tông đang dang dở bên cạnh những cần cẩu tháp cao hàng chục mét trong “The World”), nếu có thì cũng như những người máy (như cảnh nhân vật nữ chính đi qua một nhà máy với khối rỉ sắt khổng lồ đang bị tháo dỡ bởi những người lao động từ khắp các vùng miền trên đất nước rộng lớn với hơn 1 tỷ dân trong “Still Life”), hoặc chán nản  (cảnh Han Sanming đi bộ qua những ngôi nhà đang bị tháo dỡ với những người dân nghèo đang buồn khổ và tiếc nuối nhìn vào đống đổ nát có lịch sử đến hai ngàn năm) thì có lẽ không cần nhiều lời thoại mà chỉ cần âm thanh và đường nét của hình khối.

Chính vì vậy những cú máy dài sử dụng lia hay bám theo một cách quá chập rãi gây nên cảm giác bực bội và mất kiên nhẫn ở người xem đã gây ra hiệu ứng ngược lại cho dù người xem có kiên nhẫn để dắm chìm đến cuối phim hay không thì cũng nhận thấy cái cảm giác mà tác giả muốn sẻ chia.

jia-2

Shen Hong chứng kiến vụ đánh nhau trong “The World”

Điều tôi muốn nói đó là trong hai cách kể chuyện trên luôn kết hợp với cách kể chuyện thứ ba: nhân vật với hiện thực xung quanh. Bởi Zhangke luôn coi hiện thực như là một nhân vật và anh sử dụng lặp lại các yếu tố của bối cảnh trong các thời điểm khác nhau của câu chuyện. Đạo diễn tạo ra những khuôn mẫu này nhằm nhấn mạnh đến yếu tố không gian, thời gian trong mối quan hệ với con người nhằm gợi tới khán giả những ý nghĩa ngầm ẩn. Điều này sẽ được đề cập cùng với các yếu tố quen thuộc khác trong phim của Jia Zhangke ở phần sau của bài viết. Bởi tất cả các yếu tố đó hoà trộn tạo ra phong cách của Zhangke.

2) Những điệu nhảy trên các cuộc hành trình

Điều tôi muốn đề cập đó là vai trò của âm nhạc cũng như những chuyến đi trong cuộc sống của Zhangke cũng như việc anh đem các yếu tố này vào không gian sống của nhân vật. Âm nhạc, những bộ phim là những phương tiện giao lưu duy nhất của anh với thế giới bên ngoài. Và tôi tin chắc rằng khi đắm mình trong âm nhạc từ chiếc đài nhỏ bắt sóng từ Đài Loan (hình ảnh này được tái hiện lại trong phim “Platform”) trí tưởng tượng của Jia Zhangke đã bay ra khỏi không gian bức bối với chiếc loa phát thanh suốt ngày kêu ra rả.

Có lẽ “Platform” là bộ phim mang nhiều yếu tố cuộc sống cá nhân của Zhangke nhất cho đến thời điểm này. Hình ảnh người cha, hình ảnh người thanh niên hay một nhân vật luôn đứng trên cao nhìn ra thế giới bên ngoài với máy quay đặt phía sau lưng luôn được lặp lại trong các phim của anh. Hai điệu nhảy mà tôi muốn đê cập ở đây trong một trường đoạn gây cảm xúc nhất của bộ phim bởi nó là phần chuyển tiếp giữa hai giai đoạn trong cuộc đời của nhân vật chính: chuyển từ biểu diễn trong đội văn nghệ quần chúng (Feyang Culture Group) sang ban nhạc rốc (All Star Rock and Breakdance Electronic Band).

Đó là điệu nhảy của Ruijuan (Tao Zhao đóng) trong phòng làm việc của cô. Trong điệu nhảy này có hai trạng thái cảm xúc được hoà trộn và chuyển tiếp. Ban đầu âm nhạc tự bản thân nó khiến cho con người muốn vận động, muốn trở nên tự do hoà mình và đó là lý do vì sao Ruijan nhảy trên nền bản nhạc buồn, mang màu sắc của quá khứ. Nhưng với tâm trạng buồn vì sự mất mát mang màu sắc lịch sử, cô nhảy với nhịp điệu nhanh như một người đang ở trong thế giới khác, cô nhảy để thoát khỏi  nỗi đau đang dè nặng lên cơ thể. Một nỗi đau không thể đặt tên, không biết nên đổ lỗi cho ai. Nỗi buồn tiếp tục đè nặng lên tâm trạng cô khi cô phóng xe máy qua các con đường nhỏ hẹp xưa cũ ở huyện nhà nơi đang đổi thay.

Cảnh phim lại tiếp tục chuyển sang người yêu của cô-Minliang đang ngồi một mình cô đơn ở thùng sau xe tải trên con đường trống trải dài tít tắp. Rồi đột nhiên là tiếng nhạc rock, Minliang nhảy trên khán đài cũng giống Ruijan ở tâm trạng và nhịp điệu: say vì sự đau khổ và giải thoát. Bằng sự lặp lại và khác biệt  trong bốn cảnh quay cũng là bốn cú máy trong sự so sánh một lần nữa tạo ra sự so sánh gây ra sự xúc động về sự đổi thay của xã hội gián tiếp ảnh hưởng đến con người.

Các các bộ phim của Zhangke bao giờ cũng có những cảnh như nhân vật ngồi trên xe bus, phóng xe trên đường, ngồi trên máy bay, bay trên không như những cảnh sử dụng hoạt hình  (trong “ The World”), đi trên tàu thuỷ, đi xe ôm ( trong “Still Life”), phóng xe lang thang (trong“Unknown Pleasures”),  ngồi trên ô tô và xe công nông, ba chàng trai phóng xe đạp một cách lãng du,  tàu hoả chạy trên cầu (trong “Platform”).

Những yếu tố “di chuyển” này có lẽ do đạo diễn sinh ra trong một làng nhỏ. Những kỉ niệm của tuổi thơ,  sự tiếp nhận và quan sát từ thời sinh viên lên học ở Bắc Kinh luôn gắn với  sự di chuyển. Các nhân vật của người đạo điễn này  khi ngồi trên xe đều có tâm trạng cô đơn và bất chắc. Họ không biết tương lai sẽ đi đâu và về đâu. Trên xe họ có thời gian tự nhìn nhận mình và là cơ hội cho khán giả cùng suy ngẫm về sự tồn tại và đổi thay trong sự so sánh thời gian sống của cá nhân và vạn vật xung quanh.

Tôi tin rằng đối với Zhangke “sự di chuyển” cao hơn nữa là “sự vận động” và “sự thay đổi” là một cái gì ám ảnh đạo diễn. Nó pha trộn nỗi sợ và sự thích thú, háo hức bởi Zhangke thuộc thế hệ đạo diễn sinh trưởng ở một giai đoạn đặc biệt trong lịch sử xã hội của Trung Quốc. Trong sự di chuyển đó, chúng ta thấy những khuôn hình thể hiện sự lạc lõng giữa nhân vật với bối cảnh. Chỉ đơn giản là không giải thích.

jia-3

 Những điệu nhảy luôn xuất hiện trong các phim của Zhangke
(hình ảnh từ phim “The World”)

jia-4

jia-5

3) Qua những vùng đất của Trung Quốc

Tác giả muốn đề cập đến phong cảnh của Trung Quốc với hai tư cách: cảnh trí và nhân vật qua đó để làm rõ hơn việc Zhangke sử dụng nó cho sự ứng tác của mình. Những bộ phim đầu tiên của mình, đạo diễn trở về với những cảnh vật thân quen của quê hương. Nhưng Zhangke không khi nào quên những khuôn mẫu, những sự lặp lại.

Bởi đạo diễn luôn muốn tìm sự đổi thay giữa quá khứ và hiện tại. Một ví dụ cụ thể là những con đường ở thị trấn trong “Platform” với việc đào đường ngổn ngang ở cả hai giai đoạn của bộ phim.  Con đường bị đào ở đầu phim có khổ đường rất nhỏ chỉ chừng 3 m và đoạn đường đào rất ngắn. Sự việc diễn ra vào ban đêm với ánh sáng chỉ đủ nhận biết có một đoạn đường đào. thêm vào đó phần hậu cảnh của con đường rất tối. Con đường bị đào thứ hai rộng hơn xảy ra ở phần sau của bộ phim (một giai đoạn mới của cuộc sống của các nhân vật), cảnh quay vào ban ngày, đoạn đường đào để sửa chữa rất dài, người qua lại rất đông.

Trong một sự hạn chế về mọi mặt liệu có sự ứng tác hay tìm một bối cảnh có sẵn cho đoạn đường thứ hai hay không?.  Một cảnh trong “The World” khi  Tao gặp Little Sister trên tầng cao của toà nhà đang xây dựng dở thì có một chiếc máy bay bay ngang qua. Đoạn thoại này kết thúc cũng là khi chiếc bay ở chính giữa hậu cảnh của khuôn hình. Chắc hẳn Zhangke đã ứng tác một cách nhanh chóng từ khi có tiếng máy bay, đặc biệt khi nó bắt đầu xuất hiện ở mép khuôn hình, còn diễn viên của anh chắc đã quen với … 

jia-65

… cách làm việc của anh nên họ tiếp tục diễn tâm trạng của cảnh quay cho đến khi đạo diễn hô “cut”. Chỉ có hai điều khiến cảnh quay được khẳng định là ứng tác: đó là trong một cuộc hội thoại thông thường như vậy vì sao họ không ngửng lên khi mới chỉ nghe thấy tiếng máy bay cũng như khi máy bay đã vào khuôn hình lâu đến thế? Điều thứ hai đó là việc Tao quay ra nhìn về hướng máy quay rồi lại quay ra nhìn lên chiếc máy bay. Nhưng điều đó không hề làm mất đi tính ngạc nhiên của cảnh quay.

Vậy câu hỏi đặt ra là mối quan hệ giữa bối cảnh, câu chuyện và sự ứng tác là gì? Có thể nói là sự giản đơn trong cách tiếp cận câu chuyện nhưng hoàn toàn phù hợp với chủ đề của bộ phim. Các sự việc mang tính thắt nút của cốt truyện đều được xây đựng trên bối cảnh thực, phụ thuộc vào bối cảnh thực. Mặt khác các kịch bản của Zhangke chú trọng vào kết quả của sự việc chứ không phải là quá trình diễn ra sự việc vậy.

Cái quá trình được giải thích thông qua bối cảnh xã hội, tính cách nhân vật, các sự việc khác quan bên ngoài có mối quan hệ tương đối với nhân vật. Ngoài ra Jia Zhangke luôn giữ cho mình một yếu tố cố định xuyên suốt như kim chỉ nam cho mọi sự thay đổi. Ví dụ như cảnh vừa đề cập đó là sự mong ra nước ngoài của nhân vật Anna-người Nga (sang Mông Cổ) còn việc đi bằng máy bay hay tàu hoả thì không cần phải cứng nhắc. Vì vậy cảnh tiếp theo sau khi Anna ngồi trên máy bay có thể là sự thay đổi kịch bản của Zhangke.

Zhangke luôn muốn nhìn một sự vật theo nhiều góc độ và ở nhiều thời điểm khác nhau nên sự lặp lại là tất yếu. Ví dụ như hình ảnh Tháp Eiffel được lặp lại và được nhìn từ nhiều vị trí. Cảnh nhân vật Taisheng phóng xe đi qua ngã tư cũng như trên ôtô với cô gái làm nghề thiết kế quần áo… cho thấy sự phát triển kinh tế đô thị của Trung Quốc. Ngoài ra đạo diễn còn sử dụng tiếng loa truyền thanh công cộng, tiếng đài, tiếng ti vi, những bài hát nhạc pop từ đâu đó vẳng lại, hình ảnh trên các đồ vật như trên tờ tiền, trên lịch…, các hoạt động văn hoá như biểu diễn xiếc, chiếu phim…, cả cách biểu hiện hình thể của một vài nhân vật như cậu thanh niên trong “Still Life” luôn bắt chước hành động của diễn viên Châu Nhuận Phát trong phim.

Nếu coi tất cả chỉ là sự thu hình và biên tập lại thì có lẽ Zhangke là triệu phú của sự may mắn bởi nằm sâu trong đó là các ý tưởng nói bằng đựoc điều mình muốn nói.

4) Và những đồ vật thân thương

Zhangke rất thích chiếc điện thoại di động, hình ảnh của ngọn lửa và sự cháy, máy bay và sự bay lên, tàu hoả, người con gái tay cầm chiếc khăn, chiếc ti vi …

jia-7

jia-8

jia-9

jia-10

Wiki về Jia Zhangke

~ by lequangvinh on December 16, 2008.

9 Responses to “Thế giới của Jia Zhangke”

  1. bài viết thật thú vị, có nhiều thông tin để học hỏi, tks nhé,

  2. the rockin machine known as vinh … it’s time to get into some deep cinema science … alright … yeah :D please remember to add picture/image credits to those who own them … for example the film studio or marketing company.

  3. bài viết đáng nể, chỉ có 2 lỗi chính tả và một số lỗi font không đáng kể,
    để hiểu hết bài này, cần phải xem thêm phim của Jia Zhangke, hie, Vinh cho mượn xem đê,

  4. Thank you for all in order that the writing has born.

    About the image/picture credits : I am sorry. This is the second time. I am aware of that but in the end I forget. Bad habit.

    For the images cut from “ The world”
    Production Companies:
    Office Kitano
    Lumen films
    X Stream picture
    Bandai Visual Company (in association with)
    Shanghai Film group
    Xinghui Production, Hongkong
    http://www.imdb.com/title/tt0423176/companycredits

    For the images cut from “Still life”
    Production Companies
    Shanghai Film Studios
    Xstream pictures
    http://www.imdb.com/title/tt0859765/companycredits

    About cinema science : I’ll try

    To phongsinh : Yes su huynh

  5. Shen Hong chứng kiến vụ đánh nhau trong “The World”

    Chú thích này không đúng vì đây là cảnh trong phim “Still Life”. Anh Vinh check lại nhé.

  6. Cam on ban rat nhieu.

  7. Úi, bài viết của anh này dài thế… Đọc làm em mệt quá… nay xem 2 bộ phm dài lê thê rùi… Nhưng phải nói anh Vinh phân tích khá kỹ các vấn đề.

  8. đụng phải anh Vinh thì mệt là phải rùi, :D,

  9. i mean cinema “science” like the way rappers talk about booty … :D you’re already laying down some wicked science my friend … keep it going :D

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: