Nói-như một phương tiện giao tiếp



Author: Trần Trúc Ly

Nếu lại đi vào lối mòn tự sự về những cảm giác cá nhân, về cảnh huống và phương thức xem phim, về những rung cảm và tình yêu, chắc là sẽ thức hết đêm. Nhưng lặng lẽ một mình trong phòng chờ sunrise với cái laptop đã bắt đầu điên khá nặng sau khi xem họ tay trong tay dạo bước ở Vienne tràn ngập nắng vàng thì thật là khập khiễng. Nên hôm nay sẽ quyết tâm viết về một thứ ngoài cảm giác bản thân, và viết ngắn- về cách mà họ nói.

Before Sunrise
Đạo diễn: Richard Linklater
Kịch bản: Richard Linklater & Kim Krizan
Ngày phát hành: 27 January 1995 (USA)
Diễn viên:
Ethan Hawke – Jesse
Julie Delpy – Celine

Bởi vì phim ảnh là nghệ thuật của hình ảnh, nên về lý thuyết thì không cần thiết và không nên quá nhiều thoại. Thực ra thì những khuôn hình có ngôn ngữ riêng của nó, đôi khi tự thân những khuôn hình có thể nói tốt hơn nhiều những điều ta đặt vào miệng nhân vật. Vì thế có vẻ như người ta vẫn ngầm mặc định với nhau rằng phim ít thoại thường gợi cảm và ấn tượng hơn những phim nhân vật cứ ríu rít suốt thời lượng phim.

Nhưng phim là cuộc sống đúng không? giống như mọi nghệ thuật là cuộc sống. Vậy tại sao đôi khi chúng ta phải dùng đến thứ ngôn ngữ trợ giúp (ví dụ ngôn ngữ hình ảnh, ngôn ngữ âm thanh, ánh sáng) thay cho ngôn ngữ của bản thân con người. Giả sử những điều nhân vật nói trên phim thật sự truyền tải cảm xúc, suy nghĩ, thực sự tạo cảm giác về tình yêu và cuộc đời của họ, việc gì mình lại từ chối nghe.

Ngôn ngữ nói được sử dụng phổ biến nhất trong giao tiếp giữa người và người, thậm chí loài người tự hào rằng họ hơn loài vật ở điểm đó. Nhưng ngôn ngữ nói có phải là phương tiện giao tiếp hiệu quả nhất chăng? Điều này có vẻ ngày càng trở nên đáng ngờ.

Liệu có hôm nào nên thử làm một cái list những câu mình nói trong một ngày, xem có bao nhiêu câu nói thực sự chuyển tải được những suy nghĩ và cảm xúc mà mình muốn thể hiện. Có bao nhiêu cảm xúc và suy nghĩ nảy sinh trong một ngày, một giờ hay một giây, có bao nhiêu phần trăm trong số đó qua đi trong âm thầm vì chẳng thể nào chia sẻ, bao nhiêu phần trăm được đưa ra chia sẻ với một cá thể khác (với điều kiện gặp được những “người khác” khiến mình sẵn lòng chia sẻ) thông qua hành động nói-nghe, bao nhiêu phần trăm trong cái số được đưa ra để trao đổi ấy được diễn đạt gần đúng nhất với bản thân nó, và bao nhiêu phần trăm trong số đó bị che giấu hay cố tình diễn đạt sai đi bằng chính lời nói cuả mình một cách hoàn toàn bản năng theo kiểu tự vệ.

Jesse và Celine đề cập vài lần đến việc thực sự “connect” với một cá thể khác. Việc thiết lập một mối liên hệ(connection) hay giao tiếp (communication) với một “người khác” dường như thật sự không dễ dàng, chẳng phải cứ cặp kè bên nhau (be around), trò chuyện (chatting) hay thậm chí là “having sex” là sẽ có thể thật sự “gặp” nhau. Và có một bộ phận những người nào đó trên thế giới này thì vẫn cứ luôn mơ ước thật sự “gặp” được một ai đó cùng loại với mình.

Cùng lúc đó thì tất cả loài người cũng vẫn đang cố để “giao tiếp” với nhau bằng nhiều phương thức, ngôn ngữ nói hoặc ngôn ngữ cử chỉ, ngay cả sex-xét cho cùng, khi nhìn một cách thật thuần khiết thì nó cũng là một loại ngôn ngữ cử chỉ mà thôi, có thể đặt đằng sau nắm tay, ôm, hôn nếu xếp chúng theo thứ tự về mức độ thân mật và gần gũi chẳng hạn. Nếu giả thiết rằng tất cả đều là phương tiện giao tiếp, thì đều tồn tại khả năng chúng hiệu quả hoặc không hiệu quả-trong việc kết nối hai cá thể. Trong Before Sunrise, họ đã sử dụng tất cả những phương tiện này, và đều hiệu quả (Giải nụ hôn đẹp nhất tại MTV movie awards 1995)

Và, với một bộ phận người nào đó, họ không chấp nhận sử dụng những phương tiện không hiệu quả, chẳng hạn những phương tiện nào khiến họ không có cảm giác thật sự giao tiếp được hay “gặp” được đối phương thì họ sẽ không dùng, hay với những đối tượng mà những phương tiện này không hiệu quả thì họ sẽ không dùng, bất kể phương tiện đó là “nói” hay là “sex”. Có những bộ phận thì lựa chọn sẽ dễ tính hơn với phương tiện này và khắt khe hơn với phương tiện khác; và có những bộ phận thì cứ dùng đã, như một nỗ lực để giao tiếp, còn hiệu quả của giao tiếp thì sẽ tính sau hoặc giả với họ nó cũng chẳng quan trọng thế. Thái độ đối với những phương tiện giao tiếp này khác nhau theo từng cá thể và khác biệt rõ ràng ở hai giới tính. Celine và Jesse thường bỏ qua vấn đề này sau những hồi tranh luận chẳng bao giờ ngã ngũ, và cái cách họ tranh luận hay bỏ qua nó đều dễ thương như nhau, vì họ hiểu “ngôn ngữ của nhau” (Tất nhiên không xét đến trường hợp một vài phương tiện trong số này bị coi là “phương tiện giao tiếp không hợp lệ” trong nhiều trường hợp và bị hạn chế sử dụng trong một số nền văn hóa, lúc đó lại phải xét đến nó trên phương diện thuần phong mỹ tục, cái này nằm ngoài phạm vi thảo luận).

Giả sử rằng mình đã sống rất nhiều năm sử dụng những phương tiện giao tiếp kia chẳng mấy hiệu quả, hoặc thậm chí chán chẳng buồn dùng, không phải vì bản thân phương tiện không tốt, mà vì chưa gặp được đối tượng sử dụng những phương tiện phù hợp với phương tiện mình dùng, kiểu như toàn gặp người nói thứ ngôn ngữ mình không hiểu trong khi mình chỉ biết nói thứ ngôn ngữ họ không hiểu, thế rồi đến một hôm gặp được một người sử dụng cùng ngôn ngữ với mình, mình sẽ nói như thể từ khi sinh ra đến giờ chưa bao giờ được nói thỏa lòng như thế (điều này những người phải sống một thời gian dài trong môi trường không nói tiếng mẹ đẻ của mình sẽ cảm nhận rất rõ ràng).

Đấy là chưa tính đến việc hai nhân vật chính của chúng ta biết rõ họ chỉ có một khoảng thời gian hạn định để “giao tiếp”. Jesse-chàng trai trẻ từ Texas đến thăm bạn gái ở Madrid trong kỳ nghỉ hè và phát hiện ra cô bạn gái không hề mong đợi sự xuất hiện của mình, anh còn buồn hơn nữa vì mình chẳng mấy đau đớn vì điều đó, nên quyết định đáp tàu hỏa đến Vienna để chuyển máy bay về Mỹ, và Celine-cô gái Paris trở về từ chuyến thăm bà ngoại ở Budapest, họ gặp nhau trên chuyến tàu xuyên châu Âu lục địa, vô tình ngồi cạnh nhau và bắt chuyện do cùng chứng kiến một cuộc cãi vã kinh thiên động địa của một đôi vợ chồng người Đức trên tàu. Câu chuyện bắt đầu với chủ đề liệu những cặp đôi đã sống với nhau một thời gian dài có còn khả năng tiếp tục hiểu và chấp nhận được “ngôn ngữ” của nhau. Cuộc chuyện trò dường như không thể dứt ra trong khi họ chỉ có vài chục phút đồng hồ bên nhau trước khi Jesse xuống tàu ở Vienna. Đến lúc phải xuống tàu, Jesse đưa ra một đề nghị, Celine sẽ cùng xuống tàu với Jesse và sẽ đáp chuyến tàu về Paris sáng hôm sau khi Jesse đáp máy bay về Mỹ, như vậy họ sẽ có mười mấy tiếng bên nhau ở Vienna. Và toàn bộ câu chuyện phim diễn ra trong mười mấy tiếng đồng hồ ấy, trước khi ánh mình minh của ngày hôm sau phủ xuống thành phố Vienna cổ kính.

Cái cách nói chuyện gấp gáp, những khoảng lặng và cả vẻ thảng thốt của Jesse và Celine mỗi khi chợt nhớ ra rằng cuộc “giao tiếp” này sắp “time’s up” và họ có khả năng sẽ không còn cơ hội nào khác trong đời được giao tiếp với một “người khác” thoải mái đến thế gợi một câu chuyện ngoài khuôn hình về quá trình khó khăn của mỗi người trong việc tìm kiếm ”

đối tượng giao tiếp” thực sự.

Richard Linklater đã kết hợp với Kim Krizan để làm nên một bản thoại “triền miên” nhưng hợp lý, nên ngay cả trong những cú máy dài, Ethan Hawke(Jesse) và Julie Delpy(Celine) vẫn “thao thao bất tuyệt” rất tự nhiên và đầy cảm xúc, hai diễn viên chính thậm chí nắm vững nhân vật đến nỗi sau này trong Before Sunset(2004), Linklater đã để chính họ viết phần thoại cho nhân vật mình đóng. Giải gấu bạc cho đạo điễn xuất sắc nhất liên hoan phim Berlin 1995 của Linklater chắc có không ít phần đóng góp từ phần thoại của bộ phim nhiều thoại một cách bất thường này.

Tất nhiên lời nói thì chẳng bao giờ là một ngôn ngữ chuẩn xác gì mấy, từ ý nghĩ và cảm xúc chuyển thành lời nói, bỏ qua việc tính chính xác khó mà bảo đảm, bản thân việc cụ thể hóa nó đã khiến nó bị trần trụi đi biết mấy lần. Chính vì thế, đôi khi chỉ có cách lựa chọn phương thức nói để nó không bị trần tục quá, và cái này cũng cần đến một sự đồng cảm hiếm hoi để cùng chơi trò chơi ngôn ngữ. Cái cách Celine nghĩ ra và Jesse cùng phối hợp chơi trò giả vờ gọi điện cho người khác để nói những cảm giác của mình về đối phương thật sự cool.

Yêu mến và chia sẻ cái cách Jesse và Celine nói và nghe không ngừng không nghỉ trong Before Sunrise, để, trong phút chốc, hơi chạnh lòng về cái cách mình vẫn nói hoặc không nói hàng ngày.

~ by phongsinh on January 2, 2008.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: